Türkçe Bilgi Kaynağı

Türkiye’nin yedi coğrafî bölgesi bölgesinden biridir. Güneydoğu Anadolu bölgesi Türkiye’nin en küçük bölgesidir. Suriye ve Irak’la ortak sınırı vardır. Bölgenin yüz ölçümü 58 000 km2dir. Güneydoğu Anadolu bölgesinde bulunan iller, Mardin, Şanlı Urfa, Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Gazi Antep, Batman ve Şırnak’tır.

Güneydoğu Anadolu bölgesi, coğrafî açıdan iki bölgeye ayrılır. Dicle ve Orta Fırat bölümü. Dicle bölümünün kuzeyinde, Güneydoğu Torosları ile Dicle Irmağı arasında kalan Diyarbakır Havzası vardır. Bu bölümün güneyindeyse, Mardin-Midyat Eşiği vardır. İki bölüm Karacadağ’la birbirinden ayrılır. Orta Fırat bölümünde Şanlı Urfa ve Gazi Antep yaylaları vardır. Bu yaylaların arasından Fırat Irmağı akar. Şanlı Urfa Yaylası’nın güneyinde, Suriye topraklarına kadar uzanan ovaya Harran Ovası denir. Oldukça çorak olan bu ovanın Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) bittiğinde çok verimli bir ova hâline gelmesi beklenmektedir. Gazi Antep Yaylası’nın güneyinde, Tilbaşar, Barak, Nizip ve Yavuzeli Ovaları vardır. Bu bölgede bulunan ırmakların hemen hepsi Fırat ve Dicle Irmaklarına karışarak Basra körfezine dökülür. Önemli bir doğal gölü yoktur. Barajların ardında oluşmuş yapay gölleri vardır.

Güneydoğu Anadolu bölgesinin iklimi, Akdeniz iklimiyle kara ikliminin karışımından oluşur. Yazlar oldukça uzun, çok sıcak ve kurak geçer. Kışlarsa soğuk ve yağışlı geçer. Gece ile gündüz arasındaki ısı farklılığı fazladır. Orman varlığı açısından Türkiye’nin en yoksul bölgesidir. Doğal bitki örtüsü bozkırdır. Akdeniz ikliminin etkisiyle Gazi Antep ve Şanlı Urfa yöresinde zeytinliklere rastlanır.

Güneydoğu Anadolu bölgesinde tarım ve sanayi gelişme aşamasındadır. Tarıma ayrılan alanların büyük bir kesiminde buğday ekilir. Türkiye’de üretilen tahılın yaklaşık %10′u ile baklagillerin %40′ı bu bölgede üretilir. Mercimek, nohut ve Antep fıstığı yurtdışına ihraç edilen ürünleridir. Hayvancılık da bir diğer geçim kaynağıdır. Özellikle Arap ülkelerine canlı hayvan satışı şeklindedir. Güneydoğu Anadolu bölgesine özgü bir çok ürün vardır. Bunlardan bazıları, Diyarbakır karpuzu, Antep fıstığı, üzümden yapılan çeşitli pestiller ve sucuklardır.

Yer altı kaynakları açısından en önemli kaynağı petroldür. Türkiye’de üretilen petrolün tümü bu bölgeden çıkarılır. Diğer madenler, manganez, demir ve fosfattır. Bunların dışında kalan sanayi kuruluşları, un ve unlu ürünler, zeytinyağı, sabun, yem, içki, dokuma, çimento, metal eşya, makine ve tarım aletleri fabrikalarıdır. Daha önceleri Anadolu’yu Mezopotamya’ya bağlayan yolların üzerinde olması önemini artırmıştır. Günümüzde de gelişmiş bir ulaşım ağı vardır. Türkiye’nin önemli sınır kapılarından biri olan Hâbur Sınır Kapısı da bu bölgededir. Bölgede bir çok tarihî kalıntı vardır. Bunlardan en önemlileri, Karkamış, Nemrut Dağı, Harran ve Hasankeyf’tir. Günümüzde özellikle Hasankeyf’te yeterince kazı yapılmadığından ne kadar kalıntı olduğu tam olarak tespit edilememiştir. GAP kapsamında yapılacak olan Ilısu Barajı suları altında kalma tehlikesi vardır. GAP kapsamında olan bölgenin, proje bitiminde sanayi, ekonomi ve toplumsal açıdan çok gelişmesi beklenmektedir.

İLGİLİ KONULAR

Türkiye, Türkiyedeki Akarsular ve Göller, Türkiyedeki Dağ ve Ovalar

Türkiye’nin yedi coğrafî bölgesinden biri. Anadolu’nun doğu bölümünün büyük bir bölümünü kapladığı için bu adı almıştır. Bölgenin yüz ölçümü 163 000 km2dir. Yüz ölçümü bakımından Türkiye topraklarının %21′ini kaplar. Doğu Anadolu Bölgesi’nde bulunan iller Kars, Ağrı, Van, Hakkâri, Muş, Bingöl, Elâzığ, Tunceli, Bitlis, Siirt, Erzincan, Erzurum, Iğdır, Ardahan ve Malatya’dır.

Doğu Anadolu Bölgesi, Erzurum-Kars, Yukarı Murat-Van, Hakkâri ve Yukarı Fırat bölümlerine ayrılır. Nüfus oldukça seyrektir. Türkiye’nin en dağlık ve engebeli bölgesidir. Yüzey şekilleri oldukça karmaşıktır.

Bölgenin kuzeyinde Esence dağları vardır. Orta ve batı bölümü boyunca Karasu-Aras sıradağları yükselir. Bu sıradağlarda bulunan en yüksek dağlar, Munzur, Mercan, Bağırpaşa, Palandöken, Sakaltutan, Çakmak, Aşağıdağ, Perli ve hem bölgenin hem de Türkiye’nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı. Bölgenin güneyinde Güneydoğu Toroslar sıralanır. Bu sıradağlarda bulunan en yüksek dağlar, Cilo ve Uludoruk (Reşko) Dağı’dır. Ayrıca bu sıradağlarda birçok sönmüş yanardağ vardır. Bunlardan en önemlileri, Tendürek, Aladağ, Süphan ve Nemrut Dağı’dır.

Doğu Anadolu Bölgesi’nde iki belirgin çöküntü vardır. Erzincan -Tercan-Erzurum-Pasinler-Iğdır çöküntü alanı dizisiyle Elbistan-Malatya-Uluova (Elâzığ)-Palu-Muş çöküntü alanı dizisidir. Başlıca yüksek düzlükler Erzurum-Kars ve Ardahan yaylalarıdır.

Ağrı, Süphan, Cilo ve Sat dağlarında birçok buzul yalağı ve buzul yalağı gölü vardır. Türkiye’nin en büyük doğal gölü Van Gölü bu bölgededir. Öteki önemli göller, Çıldır, Erçek, Hazar gölleridir. Ayrıca Türkiye’nin en büyük baraj göllerinden olan Keban ve Karakaya baraj gölleri de bu bölgededir. En önemli ırmakları Dicle, Fırat ve Çoruh’tur.

Doğu Anadolu Bölgesi’nin iklimi sert kara iklimidir. Bunun nedeni bölgenin hem denizlerden uzak, hem de yüksek oluşudur. Kışlar çok sert, çok soğuk, uzun ve kar yağışlı geçer. Yazlar kısa, sıcak ve kurak geçer. Iğdır Ovası gibi bölgenin alçak kesimlerinde iklim ılımanlaşır. Yazla kış, gece ve gündüz arasında ısı farkı çok olur. Doğal bitki örtüsü genellikle bozkırdır. Çok az bölümünde ormanlık alan vardır. Sanayi kuruluşları oldukça yetersiz olan bölgenin başlıca geçim kaynakları hayvancılık ve tarımdır. Erzurum-Kars bölümünde yüksek nitelikli sığırlar yetiştirilir. Genellikle küçükbaş hayvancılığı yapılır. Tarım yapılabilen alanlar çok azdır. Bu bölümlerde yetiştirilen başlıca ürünler, tahıl, baklagiller, şeker pancarı, meyve, sebze, pamuk ve az miktarda tütündür. Sanayi kuruluşları yalnızca büyük kentlerde kurulmuştur. Başlıca sanayi kuruluşları pamuklu dokuma, iplik, şeker, süt tozu, un, peynir, yem, sigara ve çimento fabrikalarıyla et kombinalarıdır. Yer altı kaynakları açısından çok zengindir. Linyit, bakır ve gümüşlü kurşun yatakları vardır.

Doğu Anadolu Bölgesi’nin, sanayi ve tarımsal alan açısından oldukça kısıtlı olanakları olması nedeniyle göç çok yaygındır.

İLGİLİ KONULAR

Türkiye, Türkiyedeki Akarsular ve Göller, Türkiyedeki Dağ ve Ovalar

Türkiye’nin yedi coğrafî bölgesinden biri. Güneydoğu Anadolu Bölgesi dışında diğer tüm bölgelerle komşudur. Kapladığı alan açısından Doğu Anadolu Bölgesi’nden sonra ikinci büyük bölgedir. Bölgenin yüz ölçümü 151 000 km2dir. İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan iller Aksaray, Kırıkkale, Kırşehir, Nevşehir, Sivas, Kayseri, Niğde Karaman, Konya, Eskişehir, Ankara, Çankırı ve Yozgat’tır.

İç Anadolu Bölgesi coğrafî bakımdan dört ana bölüme ayrılır. Konya Bölümü, Yukarı Sakarya Bölümü, Orta Kızılırmak ile Yukarı Kızılırmak Bölümü.

Konya Bölümü, kapalı ve geniş bir havzadır. En önemli düzlükleri, Cihanbeyli ile Obruk yaylası ve Konya Ovası’dır. Konya Ovası, Türkiye’nin tahıl ambarı olarak nitelendirilir. Bu bölümde bazı tek dağlar da vardır. En önemlileri, Karacadağ ve Karadağ’dır.

Yukarı Sakarya bölümünde bulunan ovalar, Eskişehir ve Sakarya Ovaları’dır. En önemli dağları, Türkmen Dağı, Sivrihisar Dağı ve Sündiken Dağı, İdris Dağı ve Elmadağ’dır.

Orta Kızılırmak bölümünde, Erciyes, Melendiz ve Hasan dağları vardır. Erciyes Dağı, İç Anadolu Bölgesi’nin en yüksek noktasıdır.

Yukarı Kızılırmak Bölümü, bölgenin en dağlık alanıdır. Başlıca dağlar, Akdağlar, Tecer, Çamlıbel ve Hınzır dağlarıdır. İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan ırmakların çoğu, Kızılırmak ve Sakarya Irmağı’na katılarak Karadeniz’e dökülür. Denize katılamayan küçük akarsular, birikerek göl ya da bataklık oluştururlar. Bu bölgede bulunan Tuz Gölü, Türkiye’nin ikinci büyük gölüdür. Diğer önemli gölleri, Tuzla, Seyfe, Çavuşçu, Akşehir ve Eber Gölü’nün doğu kesimi, en önemli baraj gölüyse Hirfanlı Baraj Gölü’dür.

İç Anadolu Bölgesi karasal iklimin etkisi altındadır. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar çok soğuk ve kar yağışlı geçer. Yukarı Kızılırmak Bölümü, bölgenin en soğuk alanıdır. Konya Ovası, bölgenin ve Türkiye’nin en az yağış alan bölümüdür. Doğal bitki örtüsü bozkırdır. Bu bozkırlar, ormanlık alanların yok olması sonucunda oluşmuştur. Türkiye’nin ormanlık alan açısından en yoksul bölgelerinden biridir.

İç Anadolu Bölgesi’nde yaşayan halkın önemli bir bölümü tarımla uğraşır. Türkiye’nin en çok buğday ve tahıl üreten bölgesidir. Yetiştirilen diğer ürünler, şeker pancarı, patates, soğan, ayçiçeği, baklagiller, yem bitkilerdir. En çok üretilen meyveler elma ve armuttur. Bölgede en çok yetiştirilen hayvanlar koyun ve keçidir. Ankara keçisinden, çok değerli olan tiftik üretilir.
İç Anadolu Bölgesi’nde sanayi gelişmemiştir. Sanayi kuruluşları genellikle tarımsal üretimin işlenmesine dayanır. En önemli sanayi kuruluşları, un ve unlu ürünler, şeker, içki ve dokuma fabrikalarıdır. Büyük kentlerde savunma ve demir yolları sana- yisi dallarında etkinlik gösteren metalürji fabrikaları vardır. Yer altı kaynakları açısından oldukça zengin bir bölgedir. Bor, cıva, demir, linyit ve lüle taşı en önemli madenleridir. Türkiye tuz ihtiyacının bir bölümü Tuz Gölü’nden karşılanır.

Coğrafî konumundan dolayı tarih boyunca çok önemli bir bölge olmuştur. Doğal ve tarihsel değerler açısından oldukça zengin bir bölgedir. Alacahöyük, Boğazköy, Çatalhöyük ve Gordion arkeolojik kalıntılar açısından son derece değerli bölgelerdir. Kapadokya Bölgesi’nde bulunan kalıntılar çok görkemli yapıtlardır. İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan kaplıcalar da çok turist çeken bölgelerdir. Bu kaplıcaların en önemlileri, Haymana, Çardak, Ilgın ve Kozaklı kaplıcalarıyla Balıklı Çermik’tir.

İLGİLİ KONULAR

Türkiye, Türkiyedeki Akarsular ve Göller, Türkiyedeki Dağ ve Ovalar